O szablach... PDF Drukuj Email

Szabla  – długa, sieczna broń biała, wyróżniająca się jednosiecznym, wygiętym ostrzem, tzw. głownią. Klinga szabli może być w części końcowej (tzw. sztych) poszerzona, czyli mieć ukształtowane tzw. pióro, zaczynające się zazwyczaj wyraźnym uskokiem na tylcu głowni (tzw. młotkiem), rzadziej – poszerzające się płynnie, bez uskoku. W niektórych egzemplarzach tylec pióra może być zaostrzony - mamy wtedy szablę z piórem dwusiecznym. Przeznaczona do zadawania cięć i pchnięć (tzw. sztychów), zdecydowanie różni się od miecza, który posiada prostą, obosieczną klingę.
W innych językach: ang. sabre, ros. sablja, niem. säbel, fr. sabre, weg. szablya.

Konstrukcja szabli:

- rękojeść (A) – uchwyt szabli wykonany z różnych materiałów, np. drewna, skóry, rogów, metali, często otaczany kabłąkiem

- głownia (B), która dzieli się na:

          - zastawę (C) – górną część głowni, sięgająca od rękojeści do ok. 1/3 długości głowni
          - moc (D) – środkową część głowni
          - sztych (E) – dolną część głowni, ostro zakończoną

Zastawa i sztych są oddzielone przez tzw. próg zastawy i młotek pióra, tj. uskok głowni, spotykany najczęściej w szablach polskich i węgierskich). Boczne powierzchnie głowni – płazy – mogą być gładkie, wklęsłe, z bruzdami. Płazy są często ozdabiane grawerami, sentencjami, herbami itp.

Części składowe szabli to:

  1. głowica
  2. trzon
  3. wąsy
  4. jelec
  5. ostrze
  6. grzbiet (tylec)
  7. płaz
  8. strudzina (struzina, zbrocze, bruzda)
  9. młotek
  10. pióro

Typowe przekroje głowni:

A – wklęsła z rombowym grzbietem
B – wklęsła
C – teowa ze strudziną w zastawie
D – ze zbroczem
E – żłobiona w dwie strudziny
F – trójkątna płaska

Najstarszy typ szabli w Polsce wszedł do użycia za panowania Stefana Batorego w XVI wieku. Charakteryzuje się otwartą rękojeścią, dużym krzyżowym jelcem i ciężką głownią o minimalnej krzywiźnie. W niektórych egzemplarzach dłoń osłaniał łańcuszek poprowadzony od jelca do podstawy rękojeści, osłoniętej tzw. kapturkiem lub głowicą. Szable te były używane wyłącznie jak broń bojowa, stąd ich prostota i brak zdobień. Szable były sporadycznie zdobione wizerunkiem króla, stąd też czasami są określane mianem "Batorówek".

Około roku 1630 pojawia się nowy polski typ szabli: husarska (zwana też czarną), charakteryzująca się głownią o długości ok 85 cm, szeroką na ok. 3,5 cm, z lekko widocznym piórem o długości 15-18 cm, lekką krzywizną i rękojeścią z pojedynczym kabłąkiem. Jelec był prosty, z długimi wąsami równoległymi do głowni, lekko spłaszczonym tylnym ramieniem, przymocowanym paluchem blokującym i chroniącym kciuk. Skonstruowana z myślą o użyciu przez ciężką jazdę, idealna do operowania z konia. Wyjątkowa konstrukcja stawią szablę husarską w rzędzie najlepszych broni tego typu na świecie, pozwalając na zadawanie wszystkich podstawowych cięć z taką samą precyzją i siłą. W oparciu o nią skonstruowano szablę polską wz.34.

U schyłku XVII wieku wprowadzono do użycia na ziemiach polskich karabelę. Występowała w dwóch odmianach. O ile głownie miały takie same, różniły się znacznie rękojeściami. Pierwsza, bojowa - używana właściwie dopiero od czasów Jana III Sobieskiego - miała proste, wytrzymałe okładziny z drewna lub rogu. Druga, reprezentacyjna, miała drogocenne zdobienia rękojeści, do kompletu dodawano równie zdobione pochwy. Charakteryzowały się głowicą w kształcie zagiętego dziobu ptaka, oraz - odwrotnie niż w poprzednich typach szabli - okładzinami zwężającymi się w kierunku jelca.

Kolejna szabla spopularyzowana została przez insurekcję kościuszkowską i samego Tadeusza Kościuszkę, który na wielu obraza został uwieczniony z szablą, która obecnie jest zwana "Kościuszkówką". Głownie nie były jednego kształtu, miewały różne krzywizny, długości. Charakterystycznym elementem tych szabli była zamknięta rękojeść, z jelcem w formie blaszki przechodzącym w dwukrotnie załamany pod kątem prostym kabłąk. Jelec i kabłąk były jedną, stalową odkuwką. Rękojeść początkowo była metalowa, nie zdobiona, z czasem zaczęto obciągać ją skórą.

Kolejne ważne dla Polski i Polków szable powstają w XX wieku - najpierw jako broń kawaleryjska, później pełniąca funkcje broni paradnej oficerów. Najbardziej znane wzory to:

- wz.34 - opracowana w 1934 roku przez Instytut Techniczny Uzbrojenia w Warszawie dla kawalerii szabla bojowa, produkowana przez Hutę Ludwików w Kielcach, o zamkniętej rękojeści, głowni o długości 82 cm, spełniająca wysokie wymagania jakościowe (m.in. przebicie sztychem blachy o grubości 2 mm przy zrzuceniu z wysokości 2 metrów, pięciokrotne przecięcie pręta stalowego o średnicy 5 mm bez uszkodzeń głowni). Była to ostatnia bojowa szabla w Wojsku Polskim, do wybuchu II Wojny Światowej wyprodukowano ich ok. 40.000 sztuk

- wz.71, szabla paradna wz. 1971 - wyprodukowana jedynie w 200 egzemplarzach w łódzkiej fabryce WiFaMa, na odnalezionych i przysposobionych niemieckich maszynach do produkcji szabli, była w opinii wielu znawców broni białej "wstydliwym nieporozumieniem", znacząco odbiegając od typowych form polskiej broni siecznej

- wz.76 - paradna szabla Wojska Polskiego, opracowana przez komisję, składającą się z historyków, znawców oręża i wojskowych, wzorowana na szablach husarskich z XVII wieku i szabli wz.34, produkowana przez łódzką fabrykę WiFaMa, zdobiona emblematami WP lub MW. W 2008 roku wprowadzono istotne zmiany w kształcie i zdobieniach - nowe modele noszą symbole: 76/08 WP i 76/08 MW

- wz.1934/2002 - szabla stworzona w 2002 roku na potrzeby Szwadronu Kawalerii Jednostki Reprezentacyjnej Wojska Polskiego, wzorowana na szabli wz.34, produkowana w fabryce WiFaMa w Łodzi.